BOT giao thông: “chiếc nón diệu kỳ” quay về ô ngân sách

Cập nhật: 16:49 | 12/12/2017
Được hy vọng là hình thức đầu tư huy động nguồn lực tài chính từ người dân, khối doanh nghiệp để phát triển hạ tầng, giảm áp lực cho ngân sách nhà nước, nhưng thực tế cho thấy điều ngược lại: Ngân sách đang bị dồn vào thế “cáng nợ” cho BOT.

Từ mộng “cú ăn đôi”…

Thời gian qua, nhà đầu tư tuyến BOT Thái Nguyên - Chợ Mới (Bắc Kạn) liên tiếp “kêu khổ” vì không thể thu phí trên tuyến đường này, cho dù công trình đã khánh thành được hơn nửa năm.

Theo đại diện liên danh nhà đầu tư Cienco 4 - Tuấn Lộc - Trường Lộc, chủ đầu tư, dự án đang gặp nhiều khó khăn về tài chính và có khả năng lâm vào cảnh vỡ nợ khi chưa có nguồn thu, nhưng vẫn phải duy trì hoạt động bộ máy doanh nghiệp và quản lý bảo trì đường, trả lãi ngân hàng. Đến nay, nhà đầu tư này đã phải bỏ ra khoảng 120 tỉ để bù chi phí.

bot giao thong chiec non dieu ky quay ve o ngan sach
Tháng 7/2017, nhiều người dân, tài xế diễu hành phản đối trạm BOT Bờ Đậu (ảnh Vnexpress)

Sở dĩ nhà đầu tư tuyến BOT Thái Nguyên – Chợ Mới lâm khó là bởi đơn vị này “đá cả hai sân”: dự án đường Thái Nguyên - Chợ Mới (Bắc Kạn) và nâng cấp, mở rộng quốc lộ 3 theo hình thức BOT. Tuy nhiên, sau khi dự án “đúp” này được hoàn thành, nhà đầu tư không thể thu phí hoàn vốn do việc đặt trạm thu phí không được cả chính quyền và dân địa phương đồng thuận.

Khi tuyến đường mới hoàn thành, nhiều lái xe và người dân ở huyện Phú Lương (Thái Nguyên) đã tập trung phản đối vị trí đặt trạm thu phí của dự án này trên Quốc lộ 3. Theo người dân và tài xế, nhà đầu tư cần thu phí tuyến đường mới Thái Nguyên - Bắc Kạn thay vì đặt trạm thu phí để tận thu Quốc lộ 3. Chính quyền Thái Nguyên đã không thể gật đầu với đề xuất đặt trạm thu phí của nhà đầu tư; sau đó, UBND tỉnh này đã có văn bản chính thức đề nghị Bộ GTVT bỏ trạm thu phí BOT Bờ Đậu trên Quốc lộ 3.

Sự việc kể trên xảy ra với nhà đầu tư BOT Thái Nguyên – Chợ Mới có thể thấy tương đồng với “điểm nóng” BOT Cai Lậy, khi những mâu thuẫn bùng phát giữa một bên là chủ đầu tư và một bên là người dân, giới tài xế không đơn thuần chỉ là vấn đề mức phí. Nguyên nhân chính BOT Thái Nguyên – Chợ Mới và BOT Cai Lậy bị người dân, tài xế phản đối là nhà đầu tư vừa xây đường mới, đồng thời nâng cấp luôn đường cũ để đặt trạm “tận thu”. Sự bất bình của người dân lên cao và hai dự án có nguy cơ cao vỡ phương án tài chính.

Đến đổ đầu ngân sách

Để tự cứu mình, đại diện liên danh nhà đầu tư Cienco 4 - Tuấn Lộc - Trường Lộc cho biết họ đã xây dựng ba phương án xử lý. Đáng nói là, 2 trong số 3 phương án nhà đầu tư đưa ra cần nhà nước chi hàng ngàn tỉ đồng.

Phương án thứ nhất được đề xuất là giữ nguyên hai trạm thu phí tại dự án, gồm trạm đặt trên quốc lộ 3 cũ và trạm trên quốc lộ 3 mới đoạn Thái Nguyên - Chợ Mới theo hợp đồng đã ký kết; cho phép nhà đầu tư thu phí trên cơ sở mức giá đã được Bộ Tài chính ban hành và thực hiện phương án miễn, giảm giá cho các chủ xe có hộ khẩu thường trú tại khu vực lân cận trạm thu giá.

Phương án thứ hai, nhà đầu tư đặt vấn đề Nhà nước cần hỗ trợ bằng ngân sách trong trường hợp phương án tài chính của dự án không khả thi. Bởi nếu chỉ thu phí trên tuyến quốc lộ 3 mới đoạn Thái Nguyên - Chợ Mới, không thu phí trên đoạn quốc lộ 3 cũ đã cải tạo thì dự án không thể hoàn vốn do lưu lượng xe có thể thu phí chỉ chiếm 10-15% trên tổng lưu lượng của toàn tuyến. Chủ đầu tư tính toán, số tiền ngân sách cần bỏ ra là hơn 2.000 tỷ đồng.

Vẫn cần ngân sách, nhưng mức cao hơn, gần 3.000 tỷ đồng, nhà đầu tư đề xuất phương án 3 là Nhà nước mua lại toàn bộ dự án. Số tiền này bao gồm tổng mức đầu tư dự án sau khi quyết toán, phần trả lãi vay ngân hàng và phần lợi nhuận đối với phần vốn chủ sở hữu của nhà đầu tư bỏ ra.

Như vậy, với phương án chủ đầu tư Thái Nguyên - Chợ Mới đưa ra, Nhà nước đang đứng trước bài toán khó giải. Cái khó không chỉ nằm ở việc cân đối ngân sách với số tiền hàng ngàn tỷ đồng để bù cho nhà đầu tư; mà phía sau đó, là thể hiện thái độ ứng xử với lời đề nghị bán lại dự án của các nhà đầu tư BOT trong trường hợp phương án tài chính đổ bể.

Trong trường hợp để nhà đầu tư tiếp tục thu phí, vấn đề liệu có phức tạp như BOT Cai Lậy vừa diễn ra? Song, để “cứu” nhà đầu tư, ngân sách nhà nước liệu có đủ sức để chạy theo mua lại các dự án BOT giao thông bị phản đối hoặc “ế” khách; trong khi BOT Thái Nguyên – Chợ Mới không phải là dự án duy nhất trong tình trạng này. Còn có BOT Cai Lậy đang được đề nghị Nhà nước bù 300 tỉ cho nhà đầu tư để có thể xóa trạm trên Ql1, ngoài ra là gần chục trạm BOT tương tự.

Đây là bài toán không dễ trả lời, nhưng cũng không thể trì hoãn đáp án lâu, khi mà các dự án BOT đã qua giai đoạn diệu kỳ, giờ đang xoay một vòng tìm về ô ngân sách.

Nguyễn Sơn